09/01/2017

Dydd Mawrth Ionawr 10 2017 fydd Ty’r Arglwyddi yn ail gydio yn Fil Cymru a ei thaith drwy’r Senedd.

Saif y cysyniad o ddatganoli sy'n anochel yn arddel egwyddorion sylfaenol

Mae rheol domestig a sybsidiaredd yn y bôn yn golygu derbyn y byddai yna 'drothwy' cyfiawnder a rheswm.

Mae gwadu y trothwy hwn yn sarhad i synnwyr cyffredin, ond hefyd yn bradychu ac yn dibrisio'r datganoli.

Pwrpas y gwelliant yw ceisio cywiro cam gymeriad affwysol sy’n treiddio i galon a chnewllyn holl egwyddor ymreolaith a datganoli yng Nghymru.

Fe fyddai’r gweithgor yn adrodd i’r Senedd yn San Steffan o fewn tair mlynedd ar weithgaredd y materion a neilltuwyd dan y pwerau ataliwyd sydd yn eglur yn lleol eu heffaith.

Image result for lord elystan morgan

Dwed Elystan Morgan -

‘Ar ol rhoddi cyfansoddiad i Gymru sy’n trosglwyddo pob awdurdod arall na’r rhai sy’n ymwneud a bywyd y Deyrnas Unedig sef oluniaeth y Goron, amddiffyn a polisi tramor, mae’n saffru’r cyfan drwy lwytho ar Gymru gant naw deg a phedwar o eithriadau gyda ugeiniau ohonynt yn ymwneud a materion hollol leol.

Ni fui i’r Alban na Gogledd Iwerddon gorfod dioddef y sarhad hwn, er engraifft fe neilltuwyd hawliau ar drwyddedi diodydd a dreosgwlyddyd i Gymru mor gynnar a 1881 ynghyd (ac mae’n anodd credu!) casgliadau elusennol.

Mae’n anhygoel feddwl y gallasai Prydain dweder tri chwarter canrif yn ol fod wedi neilltuo y fath bwerau rhag drefedigaethatu yn y Caribbi neu’r Afrig.

Trwy wneud hyn y mae’r Llywodraeth yn torri rheol,euraidd datganoli, sef fod rhediad dyfroedd (‘watershed’) o synwyr a chyfiawnder yn dweud yn glir beth a ddylasai fod yn fater lleol a beth ddylasai fod yn gyfrifoldeb i’r fam Senedd yn San Steffan.


Os yw’r Ysgrifennydd Gwladol am ddefnyddio Gweithgor – ‘oddiar y shelf’ – ni allasai wneud yn well na gwahodd Pwyllgor Silk, a oedd yn aml bleidiol ac a adroddwyd yn unfrydol ddwywaith mewn modd creadigol dros ben ar ddatganoli, i’w wasanaethu am y trydydd tro’

Dyma’r Arglwydd Elystan Morgan yn esbonio cefndir Bil Cymru

Pam mae hynny wedi codi?

Beth yw'r goblygiadau?

Hyn sydd gennym yw llai o bwerau a oedd gennym cynt ac mae yn Dibrisio Datganoli.

Ym mis Gorffennaf 2014 gofynywyd am i’r Uchel Lys benderfynni’r ffin rheng audurdod deddfwrthiaethol y Cynulliad yng Ngaerdydd ac awdurdod y Senedd yn San Steffan.

Y mater gerbron oedd dymuniad y Cynulliad i basio deddfwriaeth oedd yn gosod cyfraddeau cyflogi gweithwyr amaethyddol yng Nghymru.

Dadl Twrne Cyffredin ar y pryd ar ran llywodraeth San Steffan oedd mae mater clasurol o gyflogaeth oedd hwn.

Penderfynodd y Goruchaf Lys yn unfrydol i’r gwrthwyneb gan ddweud pa le bynnag yn yr unrhyw ugain maes sydd wedi eu datganoli (yn ôl Deddf Llywodraeth Cymru 2006 ) ble dangosir y bwriad o drosglwyddo darnau helaeth o awdurdod i Gymru yna yn yr amgylchiadau hynny mae’r gyfraith yn derbyn bod y cyfan wedi’i throsglwyddo o’r maes hynny ond i’r graddau mae hynny o eiriau penodol yn neilltuo i unrhyw bŵer arbennig.


Disgrifiad y Goruwch Lys oedd fod yna ‘silent transfer’.

Yr oedd y penderfyniad hen yn seisemic ei effeithiau :-

-       ‘roedd yn glir bod tiriogaethau eang o awdurdod wedi eu trosglwyddo i Gymru hebi neb sylweddoli hyn;

a hefyd  

-       bod yna yn ychwanegol amryw o amgylchiadau na ellid ddweud a oedd trosglwyddiad wedi cymeryd lle neu peidio.

Y mae darpariaethau Mesur Cymru felly yn deilliaw yn uniongyrchol o’r sefyllfa gyfansoddiadol hon.

Ymateb y LLywodraeth a’r Ysgrifennydd Gwladol yw cyfyngu yn llym ar y pwerau sy gan y Cynulliad ac o ganlyniad felly yn sgil Mesur Cymru mae yn lleihau ar awdurdod deddfwyrieithol y Cynulliad.

I ba raddau ni allaf ddweued pin a’i hyd at 10 y cant neu at 30 y cant o’r sefyllfa bresennol, ond yn sicr fydd yn sylweddol iawn.


Felly, yr irony ydy, nad yw'r hyn a gynigir yn Mesur Cymru yn enghraifft o ddatganoli pellach ond yn hytrach yn ymhlygiad llachar o ddibrisio a glanweithio holl egwyddor datganoli

05/01/2017

Cyfweliad gyda’r Arglwydd Elystan Morgan ar Radio Cymru Ionawr 4ydd 2017

Yn trafod agweddau o’i yrfa fel gwleidydd, cyfreithiwr, Barnwr a’u waith yn Dŷ’r Arglwyddi.

Yna dyfodol Cymru fel gwlad a chenedl

Rhag ofn i chi golli'r rhaglen ar Radio Cymru -  dyma’r cyfweliad gyda’r Arglwydd Elystan Morgan, a fu wrth gwrs yn aelod blaenllaw o Blaid Cymru ac yna yn ganol y chwe degau ymunodd a’r Blaid Lafur.


Yn 1966 fe ddaeth yn Aelod Seneddol Llafur Ceredigion.

Mae yn sôn am y cyfnod.

Hefyd mae yn trafod pwysigrwydd gosod i fyny'r Swyddfa Gymreig yn 1964.

Yr ymrafael tu fewn i’r Blaid Lafur ar ddatganoli.

Yna ei agwedd tuag at Fesur Cymru sydd yn wae’i ffordd drwy Dreiglid ar hyn o bryd


Ac yn gorffen gyda dyfodol Cymru fel gwlad a chenedl ac yn trafod beth ydy Statws Dominiwn yng nghyswllt Cymru

19/12/2016

Roedd gan Gwynfor elyniaeth ddofn tuag at y Blaid Lafur a'i Llywodraeth

Elystan Morgan yn hel atgofion - Plaid Cymru, Saunders Lewis a Gwynfor Evans.
Yr olaf yn y gyfres – mae’n ddiddorol iawn

Elystan yn trafod nodweddion gwahanol Saunders Lewis a Gwynfor Evans.

Amlinellu gelyniaeth ddofn Gwynfor tuag at y Blaid Lafur a’i Llywodraeth. Geiriau Gwynfor i Elystan pan ddywedodd wrtho ei fod yn ymuno â’r Blaid Lafur - -'Plaid Bessie Braddock'.



Yr anawsterau a wynebodd Gwynfor du fewn Plaid Cymru oddiwrth yr astell chwith y blaid a rhai ohonynt ar y chwith. eithafol.

Yn y blynyddoedd cyn yr is etholiad yng Nghaerfyrddin yn 1966 ‘roedd Gwynfor wedi gwynebu pwysau sylweddol o fewn y blaid dros ei methiant i sicrhau cynnydd etholiadol ac yna yn enwedig ar ôl y frwydr a gollwyd dros Dryweryn.

Ond yn ôl pob golwg, ymyrrodd tynged!

I ddechrau pan ddewiswyd Lady Megan Lloyd George gan y Blaid Lafur yn hytrach na'r gwr ifanc John Morris (er dim ond o un bleidlais) yn 1957; yna'r penderfyniad a wnaethpwyd gan y Blaid Lafur lleol i beidio â dewis rhywun ymgeisydd newydd i ymladd Etholiad Cyffredinol Mawrth 1966, er gwaethaf y ffaith bod Lady Megan yn angheuol wael ac yna yn olaf dewis y 'gogleddwr' Gwilym Prys Davies i ymladd yr isetholiad yn hytrach na’r person dawnus lleol o Gynwyl Elfed, Denzil Davies.

Gwynoro yn disgrifio sut oedd pobl yn Gymoedd Aman a Gwendraeth yn dweud wrtho wrth ymgyrchu yn ystod yr isetholiad nad oeddynt  yn 'deall' Gwilym Prys yn siarad gydag acen ddofn Gogledd Cymru.

Yna Elystan yn hel stori debyg pan roedd yn ymgyrchu yn Ynys Môn a gyda Cledwyn Hughes yn Llangefni 1979.


14/12/2016

Statws Dominiwn ac Annibyniaeth mor agos i'w gilydd a fedrwn feddwl amdanynt.

'Medrwn gael y rhyddid i fywyd domestig cyflawn fel gwlad a chenedl'

Arglwydd Elystan Morgan 

Dadlau dyma'r ffordd ymlaen a'r cyfeiriad i edrych arno.

Hanes Cymru a datganoli.

Gwleidyddion Cymru wedi gwerthu ein hunain yn rhy rhad ac angem dechrau meddwl mewn termau mwy sylweddol.

Yn cyfeirio at Refferendwm yr Alban a Nicola Sturgeon.

Y trafodaethau a fu ynglŷn â Gibraltar.


Statws Dominiwn ac Annibyniaeth mor agos i'w gilydd a fedrwn feddwl amdanynt
.

Medrwn gael y rhyddid i fywyd domestig cyflawn fel gwlad a chenedl

Ynys o genhedloedd parhaus...

 

Cliciwch yma i ddarllen erthygl craff gan Glyndwr Cennydd Jones yn 'Y Cymro' wythnos yn dechrau Rhagfyr 2fed dan y teitl 'Ynys o genhedloedd parhaus.’

06/12/2016

Canlyniadau PISA 2016 yn datgelu roedd perfformiad disgyblion Cymru mewn gwyddoniaeth, darllen a mathemateg yn is na chyfartaledd y 72 o wledydd oedd yn rhan o'r profion.

Nid yw disgyblion Cymru ddim wedi gwneud cystal yn y profion â'u cyfoedion yn Lloegr, Yr Alban a Gogledd Iwerddon

Y pedwerydd tro yn olynol i Gymru berfformio'n waeth na gwledydd eraill y DU.

Post cyhoeddais Tachwedd 2015
Gallai safonau mewn perfformiad a darpariaeth addysg yng Nghymru fod yn well o lawer



Yn gyffredinol y dyddiau hyn pan yn ffurfio barn ynghylch perfformiad annerbyniol neu wael unrhyw sefydliad, corff cyhoeddus neu hyd yn oed unigolyn yr ymadrodd a ddefnyddir yw 'ddim yn addas i’r pwrpas‘. 

Mae'n deg nodi bod arwyddion o welliant yn y ein hysgolion mewn materion megis presenoldeb, triwantiaeth, lles disgyblion, agweddau ar addysgu a dysgu, hunanarfarnu a chynllunio ar gyfer gwella a gostyngiad yn y gyfran o bobl ifanc nad ydynt mewn addysg neu hyfforddiant mewn meysydd penodol.

Ond yn y maes allweddol sef y safonau mae yna le sylweddol i wella. Yn wir roedd y ddau Wweinidog Addysg blaenorol yn cytuno â mi gydag un pwyntio at 'ddifaterwch' pan yn trafod canlyniadau PISA a’r llall yn nodi 'gwendidau systemig' yn y gwasanaeth addysg.

Tra yn edrych ar y pwyntiau allweddol a nodwyd gan Estyn yn yr adroddiad blynyddol diweddara mewn perthynas a’r ysgolion a arolygwyd, mae’n deg i nodi fod perfformiad yn erbyn nifer o ddangosyddion wedi gwella ‘ond yn raddol iawn’. Dangosyddion megis cyfraddau presenoldeb, triwantiaeth a y bwlch mewn perfformiad rhwng isgyblion sy’n gymwys i gael prydau ysgol am ddim a disgyblion eraill yn lleihau.

Ond ar y cwestiwn mawr sut mae’r plant a’r ysgolion yn perfformio wrth edrych ar y  safonau mae yna bryderon yn dal i fod o hyd. Mae yna heriau pwysig yn parhau megis:
Gostyngiad mewn safonau yn yr ysgolion cynradd a arolygwyd a fod cyfran yr ysgolion cynradd â ' safonau 'da' neu 'ardderchog' wedi gostwng i 6 o bob 10. Felly mae 4 o bob 10 yn 'ddigonol' yn unig (mewn geiriau eraill ocê!). Y broblem ganolog oedd gwendid yn sgiliau rhifedd disgyblion a’r diffyg hyder y disgyblion o ran defnyddio’r medrau hyn mewn pynciau eraill, ond mae’r sefyllfa hyn wedi bod yn destun pryder ers blynyddoedd. 

Dwed Estyn fod safonau mewn llythrennedd wedi gwella 'ychydig' mewn perthynas a medrau ysgrifennu y plant ond fod y gwelliant yn ‘fwy’ yn y Cyfnod Sylfaen nag yng nghyfnod allweddol 2 ( disgyblion oedran 7 -9/10 ). Mae’r ffaith olaf yn bryder parhaus.

Er bod y safonau mewn ysgolion uwchradd yn gwella i’w gymharu a ‘pherfformiad cymharol wan‘ y flwyddyn cynt, erys cryn ffordd i fynd. Dim ond 50% o'r ysgolion a arolygwyd oedd yn cyflawni safonau 'rhagorol neu dda'. Felly, mae yna llawer iawn ohonynt yn y blwch 'digonol' – yn amlwg, nid yw hynny'n ddigon da. Nodwyd bod angen cyffredinol i wella safonau mewn mathemateg a rhifedd, yn ogystal â darpariaeth ar gyfer y disgyblion mwy abl a dawnus. 

Un ffaith sydd yn sefyll allan yn Adroddiad Blynyddol Estyn ac o bosib sydd yn crynhoi y sefyllfa sef ers 2010 mae yna nifer gynyddol o ysgolion ac angen monitro  pellach arnynt yn dilyn eu harolygiad ‘craidd’ cychwynnol. Dwed yr adroddiad fod y nifer o ysgolion sy’m mynd mewn i gategori ‘gweithgarwch dilynol’ wedi codi ym mhob un o’r pedair blynedd diwethaf. Dros bron yr ugain mlynedd ’roeddwn yn arolygu ’roedd ymroddiad, a phroffesiynoldeb staff ysgolion yn ddi gwestiwn ond yn amlwg mae angen mynd i’r afael a’r diffygion yn llawer mwy treiddgar a grymus.

Cyfeiriwyd hefyd at ddau agwedd oedd yn peri pryder sef y safonau mewn Cymraeg ail iaith ‘ddim yn gwella’ ac nid yw ysgolion yn asesu gwaith disgyblion ddigon cywir a cadarn. ‘Roedd y rhain yn faterion o bryder drwy gydol y blynyddoedd yr oeddwn yn  arolygwr, felly dim llawer wedi symud ymlaen. 

Pan oeddwn yn arolygu ‘roedd yr adroddiadau byth a beunydd yn tynnu sylw fod angen ar yr ysgolion i wella cywirdeb a chysondeb gwaith asesu athrawon gan gynnwys yr angen i esbonio’n glir i ddisgyblion sut i wella eu gwaith. Un peth arall oedd yn amlwg yn gymharol amal pan wrth ein gwaith sef wrth edrych ar lyfrau’r disgyblion yn ystod arolygiadau ’roeddwn yn canfod fod diffyg cyfatebiaeth rhwng y lefelau Cwricwlwm Cenedlaethol a nodwyd gan yr athrawon ac ansawdd gwaith y disgyblion yn y dosbarth neu y llyfrau gwaith cartref.

Os ceir ddiffygion yn yr Asesu fe ganlyn diffygion mewn cyrraedd arfraniadau cywir sydd mor hanfodol nid yn unig i’r disgyblion a’r rhieni ond hefyd sydd yn codi cwestiynau am brosesau hunanarfarnu yr ysgol. Ymhellach nid oes gan arweinwyr ysgolion, gan gynnwys y llywodraethwyr, wybodaeth cywir am berfformiad y disgyblion ac felly ni allant farnu beth sydd yn gweithio’n dda er mwyn codi safonau a  pherfformiadau.

Nawr nid oes angen mynd ymhellach er mwyn dechrau deall pam mae Cymru mor isel  lawr y tabl gymhariaeth ryngwladol ar safonau addysg (PISA). Allan o 65 o wledydd mae y canlyniadau yn dangos yn y pynciau craidd ( Cymraeg/Saesneg, mathemateg a gwyddoniaeth) fod Cymru yn 43 at y tabl, Gogledd Iwerddon 33, Lloegr a'r Alban fwy neu lai yr un fath ar 25ain.  Wrth gwrs mae Llywodraeth Cymru ac eraill yn y proffesiwn addysg yn ceisio dweud bod cymariaethau o'r fath yn ddiystyr. Esgus ydy hynny ac mewn gwirionedd y maent yn arwyddocaol dros ben ac fe geir wendidau sylfaenol ym mhob un o wledydd y Deyrnas Unedig.

Wrth orffen pan yn arolygu ‘roedd tua 70% o’r ysgolion bob amser yn cwyno am y diffyg cymorth a chanllawiau proffesiynol yr oeddent yn gael gan eu hawdurdodau addysg lleol. Roedd yn nodwedd gyffredin. Ond nid yw'n syndod oherwydd yn y blynyddoedd diwethaf mae 9 awdurdod lleol, ar adegau amrywiol, wedi cael eu gosod yn y categori mewn angen o 'mesurau arbennig' a hefyd bod angen cymorth sylweddol arnynt er mwyn sicrhau gwelliant.

PISA 2016
Mae profion PISA yn digwydd bob tair blynedd a dyma canlyniadau disgyblion 15 oed wnaeth sefyll y profion y llynedd.

Sut mae Cymru'n cymharu?
Gwlad/Sgôr
Gwyddoniaeth
Darllen
Mathemateg
Lloegr
512
500
493
Gogledd Iwerddon
500
497
493
Yr Alban
497
493
491
Cymru
485
477
478
Mewn mathemateg, mae perfformiad disgyblion Cymru yn agos i'w cyfoedion yn Lithuania.
Lloegr ddaeth i'r brig mewn gwyddoniaeth a darllen, gan rannu'r brif safle mewn mathemateg gyda Gogledd Iwerddon.
Mewn profion gwyddoniaeth mae perfformiad disgyblion Cymru wedi dirywio ac wedi aros yn weddol debyg yn darllen a mathemateg
Nodwyd for 12% o ddisgyblion Lloegr yn ddisglair mewn gwyddoniaeth, tra dim ond 5% o ddisgyblion Cymru wnaeth gyrraedd yr un safle.

Mae perfformiad Cymru mewn gwyddoniaeth yn debyg iawn i Menorca ac Ibiza - tra bod y sgôr ar gyfer darllen yn debyg i ddisgyblion o Dubai neu Buenos Aires. .

30/11/2016

Elystan Morgan ar Fuddugoliaeth Trump

Beth am Sefyllfa yr Amerig nawr? 



Pa fath o Arlywydd fydd e – cofiwn Trump yw’r Sefydliad! Bellach

Bosib fydd pethe yn wahanol iawn i'r hyn a ddywedodd yr oedd yn mynd i neud adeg yr ymgyrch. 

A fydd yn gadael ei gefnogwyr lawr - yna beth wedyn?

Cyfoeth Trump!

Beth ddigwyddodd i Hillary? Beth am ei hymgyrch?


Tebygrwydd i Brexit!

21/11/2016

‘Mae cynllun y Llywodraeth ar gyfer cyfansoddiad pwerau ataliedig i Gymru yn sylfaenol ddiffygiol'. - Elystan Morgan

‘Mewn cymdeithas oleuedig mae system bwerau ataliedig yn dibynnu yn gyfan gwbl ar gyd-ymddiriedaeth a pharch...Os bydd y Senedd bresennol yn gwrthod derbyn hynny, yna mae geometreg foesol y sefyllfa yn cael ei effeithio’.

‘Cofiwn bob amser mae Cymru oedd trefedigaeth gyntaf Lloegr a bod pobl o hyd a fydde yn dymuno gweld hynny yn para hyd ddiwedd amser. Nid ydym wedi torri cwys newydd eto’.

Cyflwynodd Elystan Morgan welliant i Fil Cymru yng nghyswllt y penderfyniad i gadw tua 200 o bwerau yn ôl yn nwylo'r Llywodraeth Ganolog. Gofynnodd i’r Ysgrifennydd Gwladol i sefydlu gweithgor i adrodd i'r Senedd o fewn tair blynedd ar y cwestiwn o sut mae’r pwerau ac ataliwyd a’u cadwyd yn nwylo’r Llywodraeth ganolig yn gweithredu ym mhob achos.



Dyma ddetholiad o’i araith a hefyd datganiad a wnaethpwyd ganddo cyn y ddadl.

'Yn arferol byddwn yn neidio gyda llawenydd at y datblygiad hwn oherwydd mae'n gosod Cymru ar yr un sail gyfansoddiadol a’r Alban a Gogledd Iwerddon. Mae hefyd yn tacluso'r llawer iawn o'r hyn sydd yn awr mewn cyflwr o ddryswch. a ellir ei ddisgrifio megis confetti.

Ar ôl drosglwyddo pwerau bach dros gyfnod hir, ac sydd wedi dod o gannoedd o wahanol ffynonellau, yr ydych yn creu sefyllfa sydd bron yn gwarantu niwrosis cyfansoddiadol ar ran cenedlaethau lawer o gyfreithwyr Cymreig.

Byddai osgoi hynny yn hollol werth chweil.

Fodd bynnag, rwyf ymhell o fod yn fodlon ar y sefyllfa y credaf sydd yn ddiffygiol iawn yn (Bil Cymru) ac yn lasbrint fydd yn arwain at fethiant a thrychineb.

Mae'r ffaith bod tua 200 o bwerau wedi eu hatal o dan y Bil, a hefyd natur y pwerau eu hunain, yn gwneud y mater yn nonsens llwyr. Pethau dibwys sy’n yn ymwneud a materion bychain a thila (e.e.  trwyddedau alcohol, cwn peryglus, puteindra, casgliadau elusennol ac yn y blaen). Yn fy marn wrth eu cynnwys mae yn sarhad ar bobl Cymru.

Pan mae’r llywodraeth yn cynnig setliad, fel yr un y maent bellach yn ceisio ei wireddu mewn perthynas â Chymru yna mae rhaid cael cyd-ymddiriedaeth a rhyw ymdeimlad o gydbwysedd. ….. Os bydd y Senedd bresennol yn gwrthod derbyn hynny, yna mae geometreg foesol y sefyllfa yn cael ei effeithio.

Sut daeth hyn i fod? …….

Ceir hanes hir o ragfarn y gallech ei ddisgrifio fel iâ parhaol tuag at ddatganoli yng Nghymru.

Nid wyf yn credu bod unrhyw beth yn wahanol na hyn wedi cymeryd lle.

Aeth Ysgrifennydd Gwladol Cymru, efallai yn rhy barchus, at amryw o’i gyd-aelodau yn y cabinet a gofyn y cwestiwn -

'pa faterion y dymunech eu hatal '?

 yr ateb unfrydol ydoedd –

‘pob peth ar wyneb daear boed mor fach a thila neu gwbl leol y gelyd meddwl amdano'.

Pam y fath agwedd?

Cofiwn bob amser mae Cymru oedd trefedigaeth cyntaf Lloegr a bod pobl o hyd a fydde yn dymuno gweld hynny yn para hyd ddiwedd amser. Nid ydym wedi torri cwys newydd eto.

Pan ydych yn ystyried bod rhai o'r pwerau a ataliwyd – mae yna ddwsinau sydd, yn fy marn i, yn gwbl hurt a allwch ddychmygu Swyddfa Drefedigaethol y Deyrnas Unedig tri ugain mlynedd yn ol,yn enwedig pan oedd Jim Griffiths yn bennaeth yr adran honno, yn meiddio ymddwyn fel hyn tuag unrhyw drefedigaeth Brydeinig yn y Caribi neu yn yr Afrig.

'Mae'r rhain yn bwerau y mynnaf ei chadw yn ôl?’

Yn syml ni allai hyn ddigwydd

Bydd rhaid aros am ychydig cyn cael ymateb Ysgrifennydd Gwladol Cymru i’r syniad o weithgor i adrodd ar y sefyllfa .


Yn sicr fe fydd yn ddiddorol.

18/11/2016

'Fy apêl yw pan ydym yn ystyried dyfodol Cymru yw i ni feddwl yn fawr.Os ydym yn meddwl yn fawr byddwn yn cyflawni rhywbeth gwerth chweil’

'Mae statws ddominiwn yn batrwm anhyblyg ac mae’r egwyddor a nodir yn Statud SanSteffan 1931 wedi datblygu yn wleidyddol dros 85 mlynedd bellach '. (Elystan Morgan)

'Beth ddylai fod y radd o hunanlywodraeth a phatrwm datblygiad cyfansoddiadol o dan yr amgylchiadau newydd sy'n datblygu yng Nghymru'? (Dafydd Wigley)

Darllen y ddadl yn Nhŷ'r Arglwyddi lle'r oedd y ddau ohonynt wedi medru dyrchafu'r ddadl ddifalch cynnwys Bil Cymru fe 'm hatgoffwyd o ddigwyddiad tebyg yn ystod hynt Deddf Ad-drefnu Llywodraeth leol yn y 1970au cynnar. Yna roedd grŵp ohonom yn gwneud y cais ar gyfer Cyngor Etholedig i Gymru!

Symudodd yr Arglwydd Elystan Morgan gwelliant i Fil Cymru yn Nhŷ'r Arglwyddi ar 7 Tachwedd 2016 ar hyd y llinellau canlynol.

Gofyn ar i Ysgrifennydd Gwladol Cymru, o fewn y cyfnod o dair blynedd ar ôl y  diwrnod penodedig y cyfeirir ato yn adran 55(3) sefydlu gweithgor i astudio’r posibiliadau ar gyfer Cymru, fel gwlad a chenedl, o ddatblygiadau cyfansoddiadol o fewn telerau fydd yn gyson ag egwyddorion Statud SanSteffan 1931, ac o fewn y cyfnod hwnnw o dair blynedd cyflwyno adroddiad ar ei astudiaeth i'r Senedd gydag argymhellion fel bo'n briodol.


Mae dyfyniadau o'i araith yn cynnwys:

'Fy apêl pan ydym yn ystyried dyfodol Cymru yw i ni feddwl yn fawr. Os ydych yn meddwl yn fawr yna byddwch yn cyflawni rhywbeth gwerth chweil; 


Os ydych yn meddwl yn fach, yr hyn y byddwch yn ei gyflawni bydd yn fach, neu efallai hyd yn oed yn llai nag eich bod wedi gobeithio ei gael. Dyna'r sefyllfa sydd yn ein hwynebu yn awr.

Mae patrwm llywodraethol Statws Dominiwn yn hyblyg. Mae’r egwyddor a nodir yn Statud SanSteffan 1931 wedi ei ddatblygu yn wleidyddol dros 85 mlynedd bellach.
Ac mae yn amlwg pan fyddwn yn siarad am Statws Dominiwn yng nghyd-destun Cymru nid ydym yn siarad am atgynhyrchiad o'r sefyllfa gyfansoddiadol sydd yn bodoli yn Awstralia neu Seland Newydd.
Mae'n gyfrinach agored erbyn hyn tua 10 mlynedd yn ôl, daeth llywodraethau'r Deyrnas Unedig a Sbaen bron i ddealltwriaeth ynglŷn â chynllun ar gyfer rhyw fath o Statws Ddominiwn ar gyfer Gibraltar.

Mewn geiriau eraill, mae'r cysyniad yn hyblyg, mor hydrin a hyblyg felly ei bod yn bosibl er y gwrthdaro hynafol sy’n bodoli dod i setliad cyfabsoddiadol cyfeillgar iawn.

Pwy a ŵyr beth fydd y sefyllfa ymhen pump i 10 mlynedd? Mae'n sefyllfa o fflwcs ac felly mae'n rhaid inni ystyried yr ystod o bosibiliadau allai fod.

Fe gefnogodd yr Arglwydd Dafydd Wigley'r gwelliant, a dywedodd:

'Mae penderfyniad y refferendwm diweddar yn golygu bod y Deyrnas Unedig (DU) mewn sefyllfa fwyaf anffodus - dyn a ŵyr pa berthynas newydd bydd gennym gyda’n cymdogion yn y (DU) a hefyd Gweriniaeth Iwerddon.

Dan yr amgylchiadau hyn rhaid i bawb edrych eto ar beth ddylai fod y sefyllfa briodol ar gyfer Cymru yn y byd newydd ‘rydym yn gwynebu – er gwell neu waeth.

Awgrymaf hefyd ei bod yn bryd i bleidiau gwleidyddol Llundain ddechrau meddwl yn y termau hyn hefyd.

Beth ddylai gradd o hunanlywodraeth a phatrwm datblygiad cyfansoddiadol fod o dan yr amgylchiadau newydd sy'n datblygu ar gyfer Cymru?

Tynnodd sylw at dair egwyddor ganolog:

Dylai pobl Cymru gael yr hawl i bennu'r graddau o annibyniaeth a ddymunant amcani ato a beth sy'n briodol i’r amgylchiadau fydd yn datblygu.

Dylai unrhyw setliad cyfansoddiadol rhwng cenhedloedd ein hynysoedd cydnabod y realiti ymarferol ac felly bod rhaid inni sicrhau gororau agored rhwng pob un o'r pum gwlad.

Dylai Cymru gael eu grymuso i gymryd bob penderfyniad a gall fod yn ystyrlon Llywodraeth eu cymryd yng Nghymru ein hunain yn y Cynulliad Cenedlaethol ein hunain, i'r graddau y mae pobl Cymru yn dymuno gwneud hynny.


Byddaf cyn hir yn postio cyfeiriadau at adroddiadau a phapurau gan wahanol ffynonellau academaidd a gwleidyddol o safon sydd wedi cael eu cyhoeddi yn ddiweddar ar gyfer DU ffederal, Senedd i Loegr a'r hefyd Cynulliadau rhanbarthol yn Lloegr. Nid oes amheuaeth y mae pethau'n mynd i newid dros y degawd nesaf. Fel y dywedodd Elystan os digwydd i ni 'feddwl yn fawr efallai cyflawnwn rywbeth mawr’