Cyntaf mewn cyfres – Cyfweliad gyda’r Arglwydd Elystan Morgan

Cymru, datganoli a Statws Dominiwn

Dyma’r cyntaf o chwech cyfweliad fideo a wnes gyda Elystan yn ddiweddar

Mae hon yn cynnwys sylwadau ac atgofion Elystan wrth drafod :-

Pam mae'r Alban o flaen Cymru ar faterion Cyfansoddiadol?

Pam ddigwyddodd hyn?

Bodolaeth Cymru fel cenedl yn gyfansoddiadol

Beth yw Annibyniaeth? A’r cysylltiad gyda Statws Dominiwn

Beth am y Cynulliad a’r dyfodol?

Oedd hi yn anodd gadael Plaid Cymru?

Ac yna

Cyfraniad Llafur a Phlaid Cymru i ddatblygiadau’r dyfodol

‘Mmm … Beth sydd Doc?'

Wel wedi'r cyfan nid yr Undeb Ewropeaidd (EU) neu San Steffan oedd ar fai am Brexit ond Cynulliad Cymru!

Fel y gwyr pawb nid wyf pob amser wedi bod yn ffan o Lywodraethau'r Cynulliad dros y blynyddoedd a'r modd maent wedi llywodraethu, ymddwyn a gweithredu. Nac eroed wedi bod yn edmygwr o ansawdd y Cynulliad - y dadleuon a'r trafodaethau o ran safon a sylweddau

Ond

Dwi'n gallu adnabod pan fo helynt ar droed gyda rhai pobl gyda bwriadau maleisus tuag at y Senedd, mae hyd yn oed yr enw hwnnw,mae'n debyg, yn tramgwyddo rhai Aelodau'r Cynulliad. 

Yng Nghymru, dim ond ychydig dros hanner yr etholwyr a bleidleisiodd  i adael yr UE. Wrth gwrs, yr oedd y canlyniad siomedig iawn i lawer ohonom — ac ‘roedd llawer o resymau dros y canlyniad hwnnw a byddaf yn delio gyda hynny dros y misoedd i ddod.. Mae'r feirniadaeth am y rhesymau’n haeddiannol.

Fodd bynnag, mae'r bleidlais honno wedi ysgogi David Taylor i ddweud:

' Mae’r bleidlais i adael yn dangos fod Cymru wedi’i chael eu cydio gan zeitgeist gwrthryfelgar, gwrth-sefydliad — fwy felly nag unrhyw adeg ers i'r Cynulliad Cenedlaethol ddod i fodolaeth.'

ac yna AndrewR T Davies yn haeru fod:

' Y sefydliad gwleidyddol — ac, yn benodol, y Llywodraeth Lafur Cymru a'r cenedlaetholwyr Cymreig — mewn cyflwr peryglus o anwybyddu’r sefyllfa.'

Iawn, gadewch i ni dderbyn hynny ar hyn o bryd, ond beth ydy gwir bwrpas y gosodiadau.  

Wel mae Taylor yn mynd ymlaen i ddweud:

' Y gwirionedd yw nad yw Cymru naill o blaid datganoli neu yn erbyn datganoli. Mae yna ddiffyg diddordeb cronig yn y prosiect cyfan.'

a bod:

'Ers dyfodiad datganoli mae gwleidyddion wedi teimlo’r angen taer i ddatblygu naratif cryfhau cenedlaetholdeb y lle '

Fel pe bae hynny yn beth drwg i wneud!

Mae Andrew Davies yn datgan hefyd yr un fath o farn — er bod yn ofalus i osod cafeat megis y canlynol i ddiarfogi pobl —' dywedaf hynny gydag unrhyw bleser. Ar y dechrau ‘roeddwn yn erbyn datganoli, ond bellach wedi dod yn eiriolwr brwd ond pragmatig.'

Serch hynny, mae o'r farn y :

' Byddai refferendwm ar ddiddymu Llywodraeth y Cynulliad yn llwyddo os cynhaliwyd hyn nawr … byddai'n anodd ennyn cefnogaeth i’r Cynulliad fel sefydliad... Y ffaith amdani yw dwi ddim yn meddwl y gallai ymgyrch o'r fath cael ei hennill heddiw. ‘Roedd y canlyniad yn agos iawn yn 1997, ond os ofnwyd y cwestiwn i bobl yfory, credaf y byddent yn pleidleisio i gael gwared ar y Cynulliad Cenedlaethol’

O! Felly! fel ‘roedd y cymeriad cartŵn Bugs Bunny yn i ddweud yn y 70au:

' Mmm … Beth sydd fyny Doc?'

Mae gennyf syniad go dda ac mae’n amser i reini ohonom sy'n credu mewn corff cryfach fod yn fwy hyderus i ymgyrchu dros Cymru hunanlywodraethol. Hen bryd ddeffro a siarad yn eglur.

Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi ei rwystro o'r cychwyn a bu'n amddifad o’r rhyddid i weithredu'n yn effeithiol gyda pwerau sy’n cyfateb i Senedd yr Alban.

Yn yr hinsawdd bresennol nid wyf yn beio Nicola Sturgeon o gwbl am ail-agor y ddadl ar y cwestiwn o annibyniaeth i’r Alban nac Gordon Brown ychwaith sydd bellach yn awgrymu ateb ffederal ar gyfer yr Alban yn y Deyrnas Unedig.

Fodd bynnag, fel gyda Brexit, ble mae llais swyddogol y Blaid Lafur? Yn anffodus y mae mewn gwrthdaro mewnol difrifol.

Wrth gwrs, yr wyf yn deall y rhwystredigaethau  presennol o wleidyddiaeth a gwleidyddion. Mae llawer o'r rhesymau a’r diffygion a’u gwreiddiau ymhellach nol yn y gorffennol. 

Fodd bynnag, yr ateb yw nid i ddileu Llais cymharol newydd y Cynulliad yn y broses gyfansoddiadol — ond ei alluogi i fod yn gorff gwbl gynrychioliadol o holl bobl Cymru.

Felly yr angen yw i'r Cynulliad cael llawer mwy o bwerau. Wrth reswm gallai’r Cymry wneud gwell ymgais i lywodraethu ein hunain na San Steffan.

Gyda canlyniad Brexit, credaf mai'r dyfodol yw mewn Cymru hunanlywodraethol o fewn DU ffederal o leiaf .

Gellir dadlau hefyd am fynd ymhellach fel a’r blynyddoedd ymlaen, hyd yn oed ar seiliau economaidd.

O blith y 235 o wledydd sydd yn y byd ceir tua 130 ohonynt gyda phoblogaethau o tua 7 miliwn a llai. Yna mae 100 ohonynt gyda phoblogaethau o 4 miliwn neu lai a'r mwyafrif  gyda niferoedd llai na  Chymru. 

Stori bywyd Gwynoro ar YouTube

Bedair awr ar ddeg o atgofion ar 45 o fideos.

Hefyd chwe fideo o gyfweliadau yn ddiweddar gyda’r Arglwydd Elystan Morgan

Ddwy flynedd yn ôl mi sefyllais o flaen camera ar wahanol gyfnodau dros gyfnod o dri diwrnod i gofio am gofnodi prif ddigwyddiadau o'm bywyd a'r amseroedd.

Mae'r fideos yn cychwyn gyda'r adeg ar ôl yr ail ryfel byd hyd at ddechrau'r ganrif hon.

Y prif bwrpas gwreiddiol oedd gwneud recordiadau i helpu darparu deunydd cyffredinol fel sylfaen i'r cyfer y llyfr rwy'n ysgrifennu. Felly, er bod y mwyafrif helaeth ohonynt yn gywir mae yna rhai gwallau sy’n amlwg a byddant yn cael eu cywiro yn y llyfr.

Yn ogystal cyfarfûm yn ddiweddar yr Arglwydd Elystan Morgan sydd yn ddyn o ddeallusrwydd uchel iawn gyda phrofiad eang o wleidyddiaeth, llywodraeth, materion cyfansoddiadol a'r gyfraith – gan 'roedd yn gyn-farnwr.

Treuliwyd diwrnod dymunol yn hel atgofion a hefyd yn trafod digwyddiadau'r presennol gan gynnwys canlyniad y refferendwm, beth fydd yn debygol o ddigwydd gyda Brexit, y cythrwfl yn y Blaid Lafur, dyfodol Cymru a'i atgofion o'i ddyddiau ym Mhlaid Cymru.

Recordiwyd chwe fideo gyda Elystan fydd yn cael eu llwytho i fyny i fy sianel YouTube – gyda mwy i ddod oddi wrtho mewn ychydig fisoedd.

Y bwriad yw uwchlwytho fideo un yr wythnos gan roddi peth blaenoriaeth i rai Elystan.

Gobeithio y byddwch yn mwynhau.

Dyma fideo gwneuthum y bore yma fel trelar

Dros yr 20 mlynedd diwethaf mae Cymru wedi wynebu llawer trosffordd ond dim byd sydd yn ei gwynebu nawr.

Yr wyf wedi credu a hybu ffederaliaeth ers ail ran saith degau ond bellach yn sgil Brexit mae'n amser i ystyried o ddifri beth fydd y berthynas rhwng Cymru â Lloegr yn y dyfodol.

Fe gymerodd dros 30 mlynedd ar ôl isetholiad Caerfyrddin 1966 i Gymru gael ei Chynulliad - hynny ar ôl 8 Etholiad Cyffredinol a 2 refferenda.

Ond er bod gennym ‘Senedd’ am tua ugain mlynedd nid oes gennym unrhyw beth tebyg i'r pwerau sydd gan Senedd go iawn yr Alban. Mewn gwirionedd mae'n frwydr barhaus i gael pwerau ychwanegol-fel y tyst yr ychydig flynyddoedd diwethaf.

Yn y cyfamser cynyddu'r yn sylweddol mae‘r pwerau sydd yn cael eu datganoli i Senedd yr Alban yn rheolaidd Bellach mae yn un o’r sefydliadau datganoledig mwyaf pwerus yn y byd.

Fel mae strwythur economaidd, busnes a diwydiannol Cymru wedi newid yn sylweddol yn y chwarter canrif ddiwethaf felly hefyd mae ei demograffeg – gyda 30% o'r bobl sy'n byw yng Nghymru wdedi eu geni tu allan i'r wlad.

Yna mae pedwar deg wyth y cant o bobl sy'n byw yng Nghymru yn byw o fewn 25 milltir o Glawdd Offa a hefyd mae 140,000 o bobl yn croesi’r ffin honno bob dydd i weithio. Yr ystadegau cyfwerth ar gyfer yr Alban ydy tua phedwar y cant yn byw o fewn 25 milltir i'r ffin â Lloegr a tua 30,000 yn croesi’r ffin yn ddyddiol.

Mae’r ystadegau hyn yn datgelu'r agosatrwydd sydd rhwng Cymru a Lloegr ac mae hyn yn fater i gymryd i ystyriaeth wrth drefnu’r ffordd ymlaen.

Ond mae yna faterion eraill sydd wedi newid, erbyn heddiw mae tua thri deg pump y cant o bobl Cymru bellach yn cefnogi a phleidleisio partïon y canol – ochr dde.

Yn bersonol mae twf UKIP yng Nghymru yn anodd ei derbyn – wedi’r cyfan parti gyda'i wreiddiau yn gadarn ac wedi'u lleoli yn Lloegr ydy.

Problem fawr arall sydd rhaid ei goresgyn yw ble mae ein pobl yn cael eu newyddion. 

Cofier fod ein ‘Senedd’ yn gyfrifol am feysydd polisi allweddol megis iechyd, addysg, amaethyddiaeth ac ati ond mae’r arolwg diweddar yn dangos fod y Western Mail, (sydd yn cario'r sylw mwyaf cynhwysfawr am weithgareddau’r Senedd) dim ond yn cael ei ddarllen yn rheolaidd gan lai na phedwar y cant o bobl yng Nghymru.

Pan ofynnwyd iddynt enwi eu papurau newydd, ymatebodd un y cant yn unig y Western Mail. Ond mae bron ddeg gwaith yn fwy yn cyfri'r Daily Mail fel eu prif bapur newydd dyddiol. Yna dilynir hyn gan y Guardian sydd yn cael ei ddarllen gan tua deg y cant a’r Mirror, Sun a’r Telegraph gan bump i wech y cant.

Yna pan ddaw i’r teledu a radio mae’r sefyllfa yn well ar gyfer newyddion a’i darlledir yng Nghymru ond eto mae yna broblem. Newyddion Chwech y BBC ydy’r sianel fwyaf poblogaidd gyda thua tri deg a saith y cant yn rheolaidd yn gwylio tra bod tri deg y cant yn gwrando ar Newyddion Naw o’r gloch.

Ar ôl hynny mae newyddion ITV am Ddeg a Sky News yn cael eu gwylio gan i fyny at dri ar ddeg y cant o’r gwylwyr. Maent yn ffynonellau allweddol o'i gymharu â newyddion eraill a gynhyrchir yng Nghymru.

O bosibl y rhybudd terfynol i mi oedd am y sefyllfa sydd yn datblygu yn gyflym yng Nghymru yw’r ffaith bod Cymru wedi pleidleisio i adael yr Undeb Ewropeaidd – ni ydy’r wlad sydd wedi elwa fwyaf o fod yn aelod. Mae ein hamaethyddiaeth, ardaloedd llai ffyniannus, cefn gwlad a thwristiaeth yn ogystal â sector addysg, ymchwil a busnes wedi derbyn buddsoddiad a chymorth sylweddol iawn dros y blynyddoedd.

Nawr mae gennym sefyllfa sydd ychydig yn afiach fod Cymru a Lloegr wedi pleidleisio i adael yr Undeb Ewropeaidd tra bod yr Alban a Gogledd Iwerddon am aros i mewn.

Mae hyn oll yn mynd i godi amrywiaeth o faterion cyfansoddiadol.

Felly mae rhaid i Gymru fod yn ofalus iawn nad yw'n mynd i orffen fel atodiad i Loegr rywbryd yn y dyfodol  - ar ôl i’r Alban o bosib gadael Undeb y Deyrnas Unedig a hefyd os ellir creu fframwaith newydd ar gyfer Ynys Iwerddon.

Heb unrhyw amheuaeth rydym yn byw mewn cyfnod cythryblus.

Mae angen meddwl o ddifri am y dyfodol gan gynllunio yn awr ar gyfer pob posibilrwydd.

Dyna pam roeddwn yn y rali Yes Cymru yng Nghaerfyrddin  - nid yn unig i gefnogi ei egwyddorion. ond hefyd i helpu'r mudiad bywiog yma i symud ymlaen yn gadarnhaol gan ddatblygu cynllun strategol ar gyfer gweithredu.

Rali Cymru Rydd yn Ewrop

http://golwg360.cymru/newyddion/cymru/231739-angen-mudiad-sawl-plaid-tros-annibyniaeth-gwynoro

Mae Gwynoro Jones yn dweud ei fod wedi credu mewn ‘Prydain Ffederal’ erioed – sef sofraniaeth lawn i bob gwlad ym Mhrydain heblaw am faterion amddiffyn a rhyngwladol.

Ond ac yntau’n gefnogwr brwd o’r Undeb Ewropeaidd, mae’n argyhoeddedig, ers Brexit, mai annibyniaeth lawn i Gymru yw’r ateb.

Dywedodd ei fod yn credu y bydd annibyniaeth i’r Alban yn digwydd o fewn dwy neu dair blynedd a gyda cwestiynau’n cael eu codi ynghylch perthynas Gogledd Iwerddon a’r Weriniaeth, dydy ddim am weld Cymru’n aros yn rhan o “senario Cymru a Lloegr”.

“Os ‘na ddihunwn ni fel gwlad mae hwnna’n beryg mawr. Byddwn ni fel petaen ni wedi mynd y  ganrifoedd fel ‘Cymru a Lloegr’, dydw i ddim yn hapus â hynny o gwbl,” meddai.

https://www.facebook.com/events/1735289823411301/